NEM VE YAĞIŞ

Atmosferde bulunan su buharı, hem hava olaylarının hem de iklimin oluşmasında önemli bir role sahiptir. Nem ve yağış, sıcaklık ve basınç gibi iklim elemanlarıyla birlikte değerlendirilir.

Nem Nedir?

Yeryüzündeki deniz, göl, akarsu ve diğer su kaynaklarından buharlaşan su, atmosfere su buharı olarak karışır.

Atmosferde bulunan su buharının miktarına nem denir.

Nem miktarı özellikle sıcaklık ve su kaynaklarının varlığıyla yakından ilişkilidir.

Örneğin deniz ve okyanusların bulunduğu sıcak bölgelerde buharlaşma fazla olduğu için atmosferdeki nem miktarı genellikle yüksektir.

Nem Çeşitleri

Coğrafyada nemi üç şekilde inceleriz:

• Mutlak nem

• Maksimum nem

• Bağıl (nispi) nem

1. Mutlak Nem:1 m³ hava içerisindeki su buharının gram cinsinden miktarına mutlak nem denir.

Mutlak nem = Havada gerçekten bulunan su buharı

Mutlak nemin fazla olabilmesi için havaya daha fazla su buharının karışması gerekir.

Bu nedenle:

• Sıcaklığın yüksek olduğu,

• Buharlaşmanın fazla olduğu,

• Deniz, göl ve okyanus gibi su kaynaklarının bulunduğu

yerlerde mutlak nem genellikle fazladır.

Örnek

Deniz kıyısındaki sıcak bir bölgede buharlaşma fazla olduğundan havadaki su buharı miktarı da fazla olabilir.

Bu durumda mutlak nem yüksektir. Türkiye'de Ege ve Akdeniz bölgelerinde yüksektir.

2. Maksimum Nem: Bir hava kütlesinin belirli bir sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharı miktarına maksimum nem denir.

Burada en önemli nokta sıcaklıktır.

Sıcaklık arttıkça maksimum nem artar.

Sıcaklık azaldıkça maksimum nem azalır.

Bunun nedeni, sıcak havanın daha fazla su buharı taşıyabilmesidir. MEB materyallerinde de maksimum nemin sıcaklıkla doğru orantılı olduğu belirtilmektedir.

Örneğin:

20°C'deki havanın taşıyabileceği maksimum nem, 10°C'deki havadan daha fazladır.

⚠️ Burada dikkat:

Maksimum nem, havada gerçekten bulunan nem değildir.

Havanın taşıyabileceği kapasiteyi ifade eder. Güneydoğu bölgesinde özellikle yaz aylarında fazladır.

3. Bağıl Nem:Bağıl nem, havadaki mevcut su buharının, aynı sıcaklıkta havanın taşıyabileceği maksimum su buharına oranıdır.

Bağıl nem = Mevcut nemin kapasiteye oranı

Yüzde (%) olarak ifade edilir.

Örneğin bir hava kütlesinin taşıyabileceği maksimum nem 20 gram, içerisinde bulunan nem ise 10 gramsa bağıl nem %50 olur.

Bağıl nem %100 olduğunda ne olur?

Hava artık taşıyabileceği maksimum neme ulaşmıştır.Buna doyma noktası denir.

Bu noktadan sonra hava soğursa veya havaya daha fazla su buharı eklenirse yoğunlaşma başlayabilir.

Örnek: Türkiye'de Karadeniz Bölgesi'nde fazladır.

Nem Açığı: Havanın taşıyabileceği maksimum nem ile mevcut mutlak nem arasındaki farka nem açığı denir.

Örneğin:

• Maksimum nem: 20 g

• Mutlak nem: 15 g

Nem açığı = 5 g

Nem açığı azaldıkça bağıl nem artar.

Nem açığı sıfıra ulaştığında ise hava doyma noktasına ulaşır.

Sıcaklık ve Nem İlişkisi

Burada öğrencilerin en çok karıştırdığı noktalardan biri vardır:

Sıcaklık artınca her zaman mutlak nem artmaz.

Çünkü mutlak nem, havada gerçekten bulunan su buharı miktarıdır.

Ancak sıcaklık arttığında maksimum nem artar.

Örneğin hava ısındığında ve havaya yeni su buharı eklenmediğinde:

Maksimum nem ↑

Mutlak nem →

Bağıl nem ↓

Bu nedenle sıcaklık ile bağıl nem arasında çoğu durumda ters yönlü bir ilişki görülebilir.

Yoğunlaşma Nedir?

Atmosferdeki su buharının soğuyarak sıvı veya katı hâle geçmesine yoğunlaşma denir.

Hava soğudukça maksimum nem azalır.

Eğer hava doyma noktasına ulaşırsa yoğunlaşma başlayabilir.

Yoğunlaşmanın sonucunda:

• Bulutlar

• Sis

• Çiy

• Kırağı

gibi oluşumlar meydana gelebilir.

Çiy (Su damlacıkları): Havadaki su buharının, sıcaklığın düşmesi sonucunda su damlacıkları hâlinde yoğunlaşarak yeryüzündeki cisimler üzerinde birikmesine çiy denir.

Genellikle geceleri ve açık havalarda görülür.

Çiy

Kırağı (buz kristalleri):Sıcaklığın 0°C'nin altına düşmesi durumunda su buharının doğrudan buz kristalleri hâlinde yüzeylerde birikmesine kırağı denir.

Kırağı

Kısaca:

Çiy → Sıvı su damlacıkları

Kırağı → Buz kristalleri

Sis: Sis, yeryüzüne yakın havada oluşan küçük su damlacıkları veya buz kristallerinden oluşan yoğunlaşma ürünüdür.

Sis oluştuğunda görüş mesafesi azalır.

Bu nedenle özellikle ulaşım açısından önemli bir hava olayıdır.

Yağış Nedir?

Atmosferdeki su buharının yoğunlaşması sonucunda oluşan su damlacıkları veya buz kristalleri büyüyerek yeryüzüne düşerse yağış meydana gelir.

Başlıca yağış türleri:

• Yağmur

• Kar

• Dolu

Yağışın oluşabilmesi için atmosferde yeterli miktarda nem bulunması ve uygun koşullarda yoğunlaşmanın gerçekleşmesi gerekir.

Yağış Oluşumuna Göre Yağış Türleri

Yağışlar oluşum şekillerine göre üç gruba ayrılır:

1.Yükselim (Konveksiyonel) Yağışları

2.Yamaç (Orografik) Yağışları

3.Cephe (Frontal) Yağışları

1. Yükselim (Konveksiyonel) Yağışları: Yeryüzünün ısınmasıyla ısınan hava yükselir.

Yükselen hava soğur ve yoğunlaşır.

Bunun sonucunda yağış meydana gelir.

Bu yağışlara konveksiyonel yağış veya yükselim yağışı denir.

Türkiye'de özellikle İç Anadolu'da ilkbahar ve yaz aylarında görülen sağanak yağışlar buna örnek gösterilebilir.

2. Yamaç (Orografik) Yağışları: Nemli hava kütlesinin bir dağ yamacı boyunca yükselmeye zorlanması sonucunda oluşan yağışlara yamaç veya orografik yağış denir.

Hava yükseldikçe soğur.

Soğuyan havada yoğunlaşma gerçekleşir ve yağış oluşur.

Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında, dağların denize yakın ve kıyıya paralel uzandığı alanlarda bu yağışlara rastlanır.

3. Cephe (Frontal) Yağışları:Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması sonucunda oluşan yağışlara cephe yağışları denir.

Sıcak hava ile soğuk hava karşılaştığında sıcak hava yükselmek zorunda kalır.

Yükselen hava soğur, yoğunlaşır ve yağış meydana gelir.

Cephe yağışları özellikle Orta Kuşak'ta yaygındır.

Türkiye'de Yağışın Dağılışı

Türkiye'de yağış her yerde aynı değildir.

Yağış miktarını etkileyen başlıca faktörler:

• Denizlere yakınlık

• Yükselti

• Dağların uzanış yönü

• Hava kütleleri

• Yer şekilleri

• Nemlilik

Türkiye'nin en fazla yağış alan yerleri arasında Doğu Karadeniz kıyıları bulunur.

Bunun önemli nedenlerinden biri, Karadeniz'den gelen nemli hava kütlelerinin kıyıya paralel uzanan dağlar boyunca yükselmesidir.

Türkiye'nin daha kurak alanlarında ise deniz etkisinin azalması, yükselti ve yer şekilleri gibi faktörler etkili olabilir.

🌧️ YKS İçin Bilmen Gereken En Önemli İlişkiler

Burayı özellikle iyi öğren:

Sıcaklık ↑ → Maksimum nem ↑

Sıcaklık ↓ → Maksimum nem ↓

Hava doyma noktasına ulaşır → Bağıl nem %100

Hava soğur → Maksimum nem azalır

Bağıl nem %100'e yaklaşır → Yoğunlaşma ihtimali artar

Nemli hava + yükselme + soğuma → Yoğunlaşma → Yağış

Ve yağış oluşumlarını şöyle düşün:

Isınan hava yükselirse → Konveksiyonel

Dağ yamacı boyunca yükselirse → Orografik

Sıcak ve soğuk hava karşılaşırsa → Frontal

🎯 YKS' de Çıktı. Nem ve yağış konusu YKS coğrafyanın klasik konularındandır. ÖSYM'nin yayımladığı geçmiş YKS kitapçıkları üzerinden bu konunun nem, sıcaklık, yağış ve iklim ilişkileri üzerinden yorumlatılabildiğini görebiliriz. 2026 YKS soru kitapçıkları da ÖSYM tarafından yayımlanmış durumda.